دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

515

تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )

رابينسون كه اين نسخه را منتشر كرده معتقد است كه كل نگاره‌هاى 107 تائى آن نشان مىدهد كه صادقىبيك براى ارضاى خود آنها را نقاشى كرده است . ولى اين امر را نمىتوانم بپذيرم ، چون به نظر نمىرسد كه همه آنها از رشحه قلم هنرمند واحدى تراويده باشد ، بلكه بيشتر به نظر مىرسد كه اين اثر اهدائيه‌اى باشد كه شاگردان هنرمندى به استادشان تقديم كرده‌اند . ولش در بررسى اخير خود راجع‌به زندگى و آثار صادقىبيك ، ابراز مىدارد كه شاه عباس بلافاصله پس از جلوس به تخت شاهى در سال 1587 م . او را به رياست كتابخانه منصوب كرده است ( نه در سال 1596 م . كه تاكنون تصور مىرفت ) و اين انتصاب نيز مدّت‌دار بوده است . بهرحال تذهيب اين نسخه ، درخشانى آكادميك اثر را در دهه پسين سده دهم / شانزدهم در قزوين پايتخت صفوى نشان مىدهد . ضمنا نگاره‌ها با اينكه از نظر كيفى يكسان نيستند ، ولى همه گرايشهاى موجود در مكتب اين زمان را تصوير مىكنند ؛ باستانگرايى نسخه‌هاى مستقيم سبك متأخر تيمورى در هرات ، رئاليسمى كه تاحدودى با سبك معاصر مغولان در دربار اكبر ارتباط دارد و سبكى جديد كه وارد دربار شاه عباس شده ، همه به نحواحسن شيوه‌پردازى و با رنگ‌آميزى غنى اجرا شده است . ساير خصوصيات اين نگاره‌ها عبارتند از : چشمه‌هاى جوشان ، ابرهاى رنگين ، درختان پرسايه و گياهان كه به دست باد سپرده شده‌اند . اكثر نگاره‌ها از حاشيه جانبى صفحه بيرون خزيده‌اند و از اين نظر شبيه نگاره‌هاى شاهنامه كتابخانه چستربيتى هستند . حتى در سالهاى پايانى قرن دهم / شانزدهم ، گاهى بعضى از نسخه‌ها مصور شده كه از نظر احساسى و بداعت اهميت دارند نظير چهار نگاره‌اى كه در اين زمان به منطق الطير سال 1483 م . قبل از اينكه شاه عباس اول آن‌را در سال 1607 ، به خانقاه شيخ صفى در اردبيل اهداء كند ، افزوده شده است ( امروزه در موزه متروپوليتن است « 1 » ) . اين نسخه قبل از افزوده شدن نگارهاى مزبور ، داراى عنوانى تذهيب‌كارىشده و با امضاى زين العابدين بود ، نظير قطعه شاهنامه‌اى كه در بالا ذكرش گذشت . به‌علاوه بين اين دو گروه از نگاره‌ها رابطه‌اى ديگر نيز موجود است . يك رشته از تصاوير متأخر منطق الطير كه بسيار چشمگير هم هستند « مجمع مرغان » را نشان مىدهد كه شكارچىاى با تفنگ فتيله‌اى در تپه‌هاى صخره‌اى نظاره‌گر آنهاست . اين نگاره حاوى امضاى حبيب اللّه است ، نقاشى كه گفته شده در بين سالهاى 1596 م . و 1606 م . از شهر قم براى كار در كارگاه سلطنتى اصفهان استخدام شده است ؛ اين نگاره همچنين به‌عنوان يك عنصر چشمگير ،

--> ( 1 ) - گروبه ، منطق الطير : نگاره‌هاى سده هفدهم در MMAB ، جلد 25 ( 1967 م . ) صص 47 - 339 . سويتوچوفسكى ، « پسزمينه تاريخى » ، صص 72 - 39 ؛ درجايىكه موضوعات اين نگاره‌ها را شناسائى كرده است .